خشکی و از دست رفتن تالابهای بزرگ ایران، از جمله دریاچه ارومیه، تالاب بختگان و هامون، دیگر صرفاً یک بحران زیستمحیطی نیست؛ بلکه به یک تهدید جدی برای زیرساختها، امنیت غذایی و ساختار اجتماعی مناطق اطراف تبدیل شده است. پیامدهای این خشکیها، فراتر از گرد و غبار و ریزگردها، سه چالش عمده و در هم تنیده را در پی دارد: فرونشست زمین، مهاجرت اجباری و اضمحلال اقتصاد محلی.
۱. فرونشست زمین: تهدید پنهان زیرساختها
یکی از مخربترین و پنهانترین نتایج خشکی تالابها، فرونشست زمین است.
الف) مکانیسم وقوع
- برداشت آب زیرزمینی: با خشک شدن تالابها و کاهش جریان آبهای سطحی، کشاورزان و جوامع محلی برای تأمین آب، به حفر چاههای عمیقتر روی میآورند.
- تخلیه آبخوانها: این برداشت بیرویه باعث تخلیه سریع آبخوانها (Aquifers) و فضاهای ذخیره آب در زیر سطح زمین میشود.
- فروپاشی ساختار خاک: با خروج آب، فشار هیدرواستاتیک از روی دانههای ریز خاک و رس برداشته شده و ساختار زمین فشرده و متراکم میشود و در نتیجه سطح زمین به صورت دائمی نشست میکند.
ب) تبعات بر زیرساختها
- ریسک برای سازهها: فرونشستهای عمیق، موجب ترکخوردگی و تخریب ساختمانها، پلها و زیرساختهای حیاتی (مانند خطوط انتقال گاز، نفت و فیبر نوری) میشود.
- تشدید بحران در دشتهای اطراف: دشتهای اطراف دریاچه ارومیه و دشتهای فارس در مجاورت بختگان، به دلیل تراکم بالای چاههای غیرمجاز، به شدت در معرض خطر فرونشست قرار دارند.
۲. مهاجرت اجباری و گسست اجتماعی
پیامد مستقیم اضمحلال محیط زیست و اقتصاد محلی، از بین رفتن معیشت و در نتیجه، مهاجرت اجباری است.
الف) علل مهاجرت از مناطق تالابی
- بحران کشاورزی: شور شدن خاکهای اطراف تالابها (مانند ارومیه) به دلیل بالا آمدن املاح نمکی و ریزگردها، کشاورزی را نابود میکند. همچنین کمآبی مستقیم، تولید محصولات کشاورزی را غیرممکن میسازد.
- نابودی مشاغل مرتبط با آب: مشاغلی مانند ماهیگیری، تولید نمک سنتی، دامداری و گردشگری بومگردی که به طور سنتی وابسته به آب تالاب بودند، از بین میروند.
- به خطر افتادن سلامت: افزایش شدید ریزگردهای نمکی (مانند نمک دریاچه ارومیه) و گرد و غبارهای سمی، سلامت تنفسی، چشمی و پوستی مردم را به خطر میاندازد و این خود یک عامل رانش (Push Factor) برای ترک منطقه است.
ب) تبعات اجتماعی
- حاشیهنشینی در کلانشهرها: مهاجران، اغلب به کلانشهرهای نزدیک (مانند تبریز، ارومیه، شیراز و تهران) سرازیر شده و به پدیده حاشیهنشینی دامن میزنند.
- افزایش فشار بر شهر میزبان: افزایش تقاضا برای شغل، مسکن و خدمات عمومی در شهرهای میزبان، فشار اجتماعی و زیرساختی ایجاد میکند.
- گسست فرهنگی: جوامع روستایی و بومی که نسلها در کنار تالاب زندگی کردهاند، مجبور به ترک زیستگاه و گسست از سنتها و ساختار اجتماعی خود میشوند.
۳. اضمحلال اقتصاد محلی و امنیت غذایی
اقتصاد محلی پیرامون تالابها ساختاری مبتنی بر منابع آبی دارند که با خشکی، در معرض خطر قرار میگیرند.
الف) تأثیر بر کشاورزی و دامداری
- محصولات استراتژیک: در مناطقی مانند حوضه ارومیه که تولید محصولات مهمی چون سیب، انگور و چغندرقند بالا بود، کیفیت خاک و آب به شدت کاهش یافته است.
- نابودی مراتع: خشکی تالابها منجر به بیابانی شدن و نابودی پوشش گیاهی شده و عملاً دامداری (که بخشی مهم از معیشت مناطق روستایی است) را از بین میبرد.
ب) آسیب به بخش گردشگری
- از بین رفتن جاذبهها: تالابها خود جاذبههای گردشگری، پرندهنگری و بومگردی بودند. خشک شدن آنها (مانند کاهش پرندگان مهاجر در بختگان یا از بین رفتن خاصیت درمانی ارومیه) به نابودی مشاغل وابسته به گردشگری و هتلها منجر میشود.
- کاهش سرمایهگذاری: ناپایداری محیطی باعث میشود که سرمایهگذاران محلی و خارجی تمایلی به سرمایهگذاری در بخشهای تولیدی و خدماتی مناطق بحرانی نداشته باشند.
۴. نتیجهگیری: لزوم تغییر رویکرد
بحران تالابهای ایران نشان میدهد که مدیریت منابع آبی فراتر از یک موضوع صرفاً فنی است؛ این یک چالش توسعهای، اجتماعی و امنیتی است. مقابله با این بحران نیازمند اقدامات چندجانبه است:
- اولویتدهی به حقابه زیستمحیطی: تضمین حقابه تالابها باید بر نیازهای کشاورزی و صنعتی نامولد اولویت داشته باشد.
- تغییر الگوی کشت: گذار اجباری از محصولات آببر به محصولات کمآببر و افزایش بهرهوری آبی در کشاورزی (مانند استفاده از
سیستمهای آبیاری تحت فشار و بذر مقاوم به خشکی).
3. مدیریت فرونشست: جلوگیری قاطع از حفر چاههای غیرمجاز و کنترل دقیق پروانههای برداشت آب برای تثبیت سطح آبهای زیرزمینی.
