کتاب «چرا زنان سکس میکنند؟» (Why Women Have Sex) نوشتهی سیندی مستون و دیوید باس، یکی از آثار پیشرو در حوزهی روانشناسی تکاملی است. این کتاب بر اساس تحقیقات گسترده روی هزاران زن، نشان میدهد که انگیزههای جنسی فراتر از لذت یا تولیدمثل هستند.
روانشناسی تکاملی: چرا میل جنسی زنان پیچیده است؟
از منظر تکاملی، رفتارهای انسان تصادفی نیستند؛ بلکه ابزارهایی هستند که در طول هزاران سال برای حل مشکلات بقا و تولیدمثل شکل گرفتهاند. مستون و باس در کتاب خود توضیح میدهند که زنان به دلایل بسیار متنوعی (بیش از ۲۰۰ دلیل مختلف) وارد رابطهی جنسی میشوند که میتوان آنها را در دستهبندیهای تکاملی زیر تحلیل کرد:
۱. استراتژیهای انتخاب جفت و کیفیت ژنتیکی
یکی از فرضیات اصلی تکاملی این است که زنان (به دلیل هزینهی بالای بارداری و فرزندآوری) در انتخاب جفت سختگیرتر از مردان تکامل یافتهاند.
- ژنهای برتر: برخی رفتارهای جنسی زنان، بهویژه در زمان تخمکگذاری، به سمت مردانی گرایش پیدا میکند که نشانههای سلامت ژنتیکی (مانند تقارن صورت، صدای بم و اعتمادبهنفس) دارند.
- فرضیه جفتگیری میانبر: گاهی سکس راهی برای آزمایش یک شریک عاطفی بالقوه است تا مشخص شود آیا او منابع و تعهد لازم برای حمایت از فرزندان احتمالی را دارد یا خیر.
۲. امنیت و کسب منابع
در جوامع اولیه، بقای زن و فرزندانش به دسترسی به منابع (غذا، پناهگاه و محافظت) وابسته بود.
- تبادل منابع: نویسندگان اشاره میکنند که در طول تاریخ، سکس گاهی به عنوان ابزاری برای به دست آوردن امنیت فیزیکی یا منابع مادی استفاده شده است.
- فرضیه بیمه: برخی زنان ممکن است برای داشتن یک "پشتیبان" در صورت از دست دادن جفت اصلی، روابط جنسی ثانویهای برقرار کنند تا بقای خود را تضمین کنند.
۳. حفظ رابطه و کاهش رقابت
سکس فقط برای تولیدمثل نیست، بلکه یک «چسب عاطفی» برای نگه داشتن جفت است.
- نگهداری جفت (Mate Guarding): زنان ممکن است برای جلوگیری از تمایل جفت خود به رقیبان یا تقویت پیوند عاطفی، از سکس استفاده کنند. این رفتار از دیدگاه تکاملی باعث میشود جفت در کنار خانواده بماند و منابع خود را صرف فرزندان خود کند.
۴. ارتقای اعتمادبهنفس و اهداف روانی
بسیاری از انگیزههای جنسی زنان در دستهی «اهداف روانشناختی» قرار میگیرند که ریشه در جایگاه اجتماعی دارند:
- تایید خود: احساس مطلوب بودن و جذابیت، جایگاه زن را در سلسلهمراتب اجتماعی و جنسی تقویت میکند.
- انتقام یا التیام: گاهی سکس ابزاری برای کاهش استرس یا حتی انتقام از خیانت شریک قبلی است تا ارزش فردی بازسازی شود.
نتیجهگیری: فراتر از کلیشهها
کتاب چرا زنان سکس میکنند کلیشههای سنتی که زنان را موجوداتی صرفاً عاطفی یا فاقد استراتژیهای جنسی فعال میدانست، به چالش میکشد. مستون و باس ثابت میکنند که رفتار جنسی زنان داستانی پیچیده از انطباق هوشمندانه با محیط است. هر انگیزهای، چه عاطفی، چه مادی و چه جسمی، ردی در تاریخ تکامل بشر دارد که برای محافظت، بقا و پیشرفت نسل طراحی شده است.
نکته کلیدی: تفاوت اصلی این کتاب با آثار مشابه، در این است که سکس را نه یک عمل بیولوژیکی ساده، بلکه یک «استراتژی حل مسئله» در طول تاریخ فرگشت انسان میبیند.
بسیار عالی. تمرکز بر تأثیر چرخه قاعدگی بر انتخاب جفت یکی از جذابترین و جنجالیترین بخشهای کتاب «چرا زنان سکس میکنند؟» و بهطور کلی روانشناسی تکاملی است. این موضوع تحت عنوان «فرضیه نوسان تخمکگذاری» شناخته میشود.
تأثیر هورمونها بر ترجیحات جنسی: انتخاب «ژنهای خوب»
از دیدگاه تکاملی، زنان در طول ماه دو استراتژی متفاوت را دنبال میکنند که به سطح هورمونهای آنها بستگی دارد:
۱. فاز باروری (نزدیک به تخمکگذاری)
در این مرحله که سطح استروژن بالا و احتمال بارداری بیشینه است، ترجیحات زنان به سمت نشانههای «کیفیت ژنتیکی بالا» متمایل میشود. تحقیقات مستون و باس نشان میدهد که در این روزها، زنان ناخودآگاه به ویژگیهای زیر جذب میشوند:
- مردانگی چهره: فکهای پهنتر و استخوانهای گونه برجستهتر (که نشاندهنده سطح بالای تستوسترون و سیستم ایمنی قوی است).
- بوی بدن: زنان در این دوره بوی مردانی را ترجیح میدهند که سیستم ایمنی متفاوتی با آنها دارند (برای جلوگیری از همخونی) و سطح تستوسترونشان بالاتر است.
- صدای بم: صداهای مردانه و عمیق در این فاز جذابیت بیشتری پیدا میکنند.
- رفتار سلطهگرانه: تمایل به مردانی که اعتمادبهنفس بالا و روحیه رقابتی دارند افزایش مییابد.
۲. فاز غیرباروری (فاز لوتئال)
در این مرحله که سطح پروژسترون بالا میرود، اولویتهای تکاملی از «ژن برتر» به سمت «حمایت و امنیت» تغییر میکند.
- در این زمان، زنان تمایل بیشتری به چهرههای زنانهتر و مهربانتر دارند که نشاندهنده تمایل مرد به همکاری، وفاداری و مراقبت از فرزندان است.
پارادوکس تکاملی: استراتژی جفتگیری دوگانه
نویسندگان کتاب مطرح میکنند که این تغییرات ممکن است به یک استراتژی دوگانه منجر شود:
- انتخاب یک شریک ثابت که حمایتگر و متعهد باشد (برای امنیت بلندمدت).
- تمایل ناخودآگاه به ویژگیهای مردانه و ژنتیکی قویتر در زمان تخمکگذاری (برای داشتن فرزندانی با ژنهای سالمتر).
تغییر در رفتار و خودآرایی
تحقیقات ذکر شده در کتاب نشان میدهد که زنان در فاز باروری:
- تمایل بیشتری به پوشیدن لباسهای جذابتر یا رنگهای تند (مثل قرمز) دارند.
- حس بویایی تیزتری نسبت به مشک و بوهای مردانه پیدا میکنند.
- بیشتر در فعالیتهای اجتماعی شرکت میکنند.
چرا این موضوع اهمیت دارد؟
درک این مکانیسمها به ما کمک میکند بفهمیم که بخشی از تمایلات جنسی، ریشه در فرآیندهای بیولوژیکی عمیقی دارد که هزاران سال پیش برای تضمین بقای نسل بشر طراحی شدهاند. این به معنای عدم کنترل بر رفتار نیست، بلکه به معنای شناخت «صدای تکامل» در پسِ احساسات روزمره است.
تأثیر قرصهای ضدبارداری بر انتخاب جفت، یکی از جنجالیترین بخشهای تحقیقات سیندی مستون و دیوید باس است. از آنجا که این قرصها با تغییر سطح هورمونها، وضعیت بدن را از حالت نوسانی (تخمکگذاری) به حالتی شبیه به دوران بارداری (سطح بالای پروژسترون) تغییر میدهند، تغییرات شگرفی در ترجیحات روانشناسی زنان ایجاد میکنند.
در ادامه، یافتههای کتاب در این زمینه را بررسی میکنیم:
۱. حذف ترجیح برای «ژنهای خوب»
همانطور که قبلاً گفته شد، زنان در حالت طبیعی هنگام تخمکگذاری به سمت مردانی با ویژگیهای مردانه شدید (تستوسترون بالا) جذب میشوند. اما زنانی که از قرصهای ضدبارداری استفاده میکنند:
- این نوسان ماهانه را تجربه نمیکنند.
- در تمام طول ماه، ترجیح آنها به سمت مردانی با چهرههای لطیفتر، زنانهتر و مهربانتر متمایل میماند (ویژگیهایی که معمولاً با وفاداری و پدری خوب بودن مرتبط است، نه لزوماً ژنهای جنگندگی).
۲. تغییر در حس بویایی و سازگاری ژنتیکی
یکی از جالبترین یافتهها مربوط به مجموعه ژنهای MHC (سیستم ایمنی) است. در حالت طبیعی، زنان به بوی مردانی جذب میشوند که سیستم ایمنیشان با آنها متفاوت است (تا فرزندانشان سیستم ایمنی قویتری داشته باشند).
- تحقیقات نشان میدهد قرصهای ضدبارداری این مکانیسم را مختل میکنند.
- زنان مصرفکننده این قرصها ممکن است به سمت مردانی جذب شوند که سیستم ایمنی آنها شبیه به خودشان است (مشابه بوی بدن بستگان و محارم). این موضوع میتواند از نظر تکاملی منجر به کاهش جذابیت جنسی در درازمدت شود.
۳. بحران احتمالی در هنگام قطع مصرف قرص
کتاب به یک سناریوی نگرانکننده اشاره میکند: اگر زنی در هنگام مصرف قرص با مردی آشنا شود و ازدواج کند، و سپس برای باردار شدن مصرف قرص را قطع کند، چه اتفاقی میافتد؟
- با قطع قرص، چرخه طبیعی هورمونی بازمیگردد.
- ناگهان ممکن است زن متوجه شود که شریک زندگیاش دیگر برای او جذابیت جنسی سابق را ندارد، زیرا اکنون بدن او دوباره به دنبال «ژنهای برتر» (ویژگیهای مردانه شدید) میگردد که ممکن است در همسرش (که با معیارهای دوران مصرف قرص انتخاب شده) وجود نداشته باشد.
۴. تأثیر بر رفتار مردان
جالب است که این تغییر فقط در زنان نیست. مردان نیز به طور ناخودآگاه بوی زمان تخمکگذاری زنان را حس میکنند و در آن زمان جذابیت بیشتری برای زن قائل میشوند و رفتارهای محافظتی بیشتری نشان میدهند.
- در زنانی که قرص مصرف میکنند، این «سیگنالهای بویایی باروری» حذف میشود. در نتیجه، ممکن است مردان به اندازه حالت طبیعی نسبت به شریک خود اشتیاق یا حساسیت نشان ندهند.
نتیجهگیری تکاملی
مستون و باس معتقدند که قرصهای ضدبارداری با وجود تمام مزایای اجتماعی و رفاهی، «آزمایشگاه بیولوژیکی» بدن زن را دستکاری میکنند. این مداخله باعث میشود معیارهایی که طی میلیونها سال برای انتخاب بهترین جفت تکامل یافتهاند، در دنیای مدرن دچار اختلال شوند.
