لحیمکاری (Soldering) هنر اتصال قطعات فلزی به یکدیگر با استفاده از یک آلیاژ زودگداز (قلع) است. این مهارت، پایه و اساس تمام تعمیرات الکترونیک، رباتیک و حتی بازسازیهای ظریف خودرو (رستوماد) است.
در ادامه، راهنمای جامع برای شروع این مسیر از سطح صفر آورده شده است:
۱. تجهیزات مورد نیاز برای شروع (میز کار حرفهای)
برای یک شروع اصولی، به این ابزارها نیاز دارید:
- هویه (Soldering Iron): برای مبتدیها، هویههای با قابلیت تنظیم دما (۴۰ تا ۶۰ وات) پیشنهاد میشود. (برندهایی مثل Goot یا Quick در بازار ایران محبوبند).
- سیم لحیم: بهترین ترکیب برای مبتدیها، آلیاژ ۶۰/۴۰ (۶۰٪ قلع و ۴۰٪ سرب) با ضخامت ۰.۸ میلیمتر است.
- روغن لحیم یا فلاکس (Flux): حیاتیترین بخش کار. فلاکس باعث میشود قلع به راحتی روی سطح فلز پخش شود و از اکسیداسیون جلوگیری میکند.
- پایه هویه و اسفنج نسوز: برای قرار دادن هویه داغ و تمیز کردن نوک آن.
- قلعکش (Desoldering Pump): برای پاک کردن اشتباهات و خارج کردن قلعهای اضافی.
- گیره دستی سوم (Helping Hand): برای نگه داشتن برد یا سیم در حین کار.
۲. استانداردهای یک لحیمکاری سالم (IPC Standards)
یک اتصال لحیمکاری شده "خوب" باید ویژگیهای زیر را داشته باشد:
- ظاهر براق: اگر لحیم کدر یا دانه دانه باشد، اصطلاحاً «لحیم سرد» رخ داده که اتصال الکتریکی ضعیفی دارد.
- شکل مخروطی (آتشفشانی): قلع باید به آرامی دور پایه قطعه را بگیرد، نه اینکه شبیه به یک توپ گرد روی برد بنشیند.
- پوشش کامل: قلع باید تمام سطح "پد" مسی روی برد را بپوشاند.
۳. راهنمای گامبهگام برای اولین لحیمکاری
مرحله ۱: آمادهسازی نوک هویه (Tinning)
هویه را روشن کنید تا داغ شود. نوک آن را به اسفنج خیس بزنید تا براق شود، سپس مقدار کمی قلع روی نوک آن ذوب کنید. این کار عمر نوک هویه را زیاد و انتقال حرارت را تسهیل میکند.
مرحله ۲: تمیز کردن سطوح
محل اتصال (پایه قطعه و پد روی برد) باید کاملاً تمیز باشد. کمی روغن فلاکس به محل بزنید.
مرحله ۳: گرم کردن (بسیار مهم)
اشتباه رایج مبتدیها این است که قلع را به نوک هویه میچسبانند. روش درست: نوک هویه را همزمان به "پایه قطعه" و "پد مسی" بچسبانید و ۲ ثانیه صبر کنید تا هر دو داغ شوند.
مرحله ۴: اضافه کردن قلع
سیم لحیم را به محل تماس هویه و قطعه نزدیک کنید. وقتی قلع ذوب شد و دور پایه را گرفت، سیم لحیم را عقب بکشید.
مرحله ۵: سرد کردن
هویه را بردارید و اجازه دهید اتصال به صورت طبیعی سرد شود. هرگز به آن فوت نکنید، زیرا سرد شدن سریع باعث ترک خوردن لحیم و ایجاد "لحیم سرد" میشود.
۴. مهارتهای لازم برای تمرین (تمرینات ۳ روزه)
- روز اول: اتصال سیم به سیم. دو سیم را به هم بتابانید و سعی کنید آنها را طوری لحیم کنید که قلع به مغز سیم نفوذ کند.
- روز دوم: لحیمکاری قطعات پایه دار (DIP). روی یک برد سوراخدار ارزانقیمت، مقاومتها را لحیم کنید.
- روز سوم: دیسولد کردن (جداسازی). سعی کنید قطعاتی که لحیم کردهاید را با قلعکش بدون آسیب زدن به برد جدا کنید.
۵. نکات ایمنی حیاتی
- تهویه: دود حاصل از فلاکس حاوی سرب و مواد شیمیایی است. هرگز آن را مستقیم تنفس نکنید (استفاده از یک فن کوچک یا ماسک الزامی است).
- محافظت از چشم: قلع گاهی هنگام ذوب شدن "پرتاب" میشود؛ همیشه عینک محافظ بزنید.
- دمای مناسب: برای قطعات معمولی دمای ۳۰۰ تا ۳۵۰ درجه سانتیگراد عالی است. دمای بالاتر باعث سوختن برد میشود.
جدول عیبیابی سریع
مشکل | علت احتمالی | راه حل |
لحیم به برد نمیچسبد | کثیف بودن برد یا دمای کم | استفاده از فلاکس و تمیز کردن با الکل |
لحیم کدر و شکننده است | تکان خوردن قطعه حین سرد شدن | ذوب کردن مجدد و اضافه کردن کمی قلع نو |
قلع به جای پخش شدن، گلوله میشود | نوک هویه اکسید شده یا سوخته | تمیز کردن نوک هویه با سمباده نرم یا احیاکننده نوک |
