گیربکسهای اتوماتیک به دو دسته اصلی تقسیم میشوند: اتوماتیکهای سنتی یا سیارهای (Planetary/Torque Converter) و انتقال متغیر پیوسته (Continuously Variable Transmission - CVT). هر دو نوع با هدف حذف پدال کلاچ و تعویض دنده دستی طراحی شدهاند، اما در عملکرد داخلی، بازدهی و حس رانندگی کاملاً متفاوت هستند.
۱. تفاوت فنی: CVT در مقابل اتوماتیکهای سنتی
معیار | گیربکس اتوماتیک سنتی (سیارهای) | گیربکس CVT (متغیر پیوسته) |
مکانیزم داخلی | استفاده از مجموعهای از چرخدندههای سیارهای و کلاچها/بندها. | استفاده از دو پولی مخروطی متغیر (Pulley) و یک تسمه/زنجیر فلزی قوی. |
تعویض دنده | دارای تعداد مشخصی دنده (مثلاً ۴، ۶، ۸ یا ۱۰ سرعته). | بدون دنده ثابت. نسبت دنده به صورت پیوسته و نامحدود تنظیم میشود. |
انتقال قدرت | استفاده از مبدل گشتاور (Torque Converter) برای شروع حرکت و انتقال گشتاور. | استفاده مستقیم از فشار هیدرولیک برای فشردن پولیها و درگیری تسمه. |
راندمان | خوب، اما در هر تعویض دنده افت راندمان دارد. | بالاترین راندمان مکانیکی و سوختی در حالت کروز. |
حس رانندگی | تعویض دنده محسوس و گشتاور لحظهای در شتابگیری. | دور موتور ثابت میماند و سرعت افزایش مییابد (حس سر خوردن). |
الف) برتری CVT (بهرهوری سوخت)
CVT به موتور اجازه میدهد تا در بهترین و کممصرفترین دور موتور (Sweet Spot) باقی بماند، در حالی که نسبت دنده را برای تطبیق با سرعت خودرو به صورت پیوسته تنظیم میکند. این امر، کارایی سوخت را بهویژه در ترافیک شهری به میزان قابل توجهی افزایش میدهد.
۲. اهمیت نوع روغن مخصوص: CVTF (CVT Fluid)
یکی از حیاتیترین تفاوتهای CVT، نیاز به نوع روغن کاملاً متفاوت با روغنهای ATF (روغنهای گیربکس اتوماتیک سنتی) است.
الف) نقش حیاتی CVTF
- انتقال گشتاور از طریق اصطکاک: در گیربکس CVT، تسمه یا زنجیر فلزی به پولیهای مخروطی فشار داده میشود و نیروی موتور از طریق اصطکاک بالا منتقل میگردد.
- ترکیبات شیمیایی خاص: روغن CVTF دارای مواد افزودنی خاصی است که ضریب اصطکاک بین تسمه و پولیها را در سطح بسیار بالایی حفظ میکند تا از لیز خوردن تسمه جلوگیری شود.
- کنترل هیدرولیک: CVTF همچنین وظیفه اعمال فشار هیدرولیک بالا برای فشردن پولیها و تنظیم نسبت دنده را بر عهده دارد.
ب) عواقب استفاده از روغن اشتباه
استفاده از روغن ATF معمولی یا CVTF با مشخصات غلط، باعث کاهش ضریب اصطکاک میشود که نتیجه آن عبارت است از:
- لیز خوردن تسمه (Slippage): سایش شدید قطعات، تولید حرارت بیش از حد و در نهایت خرابی کامل پولیها و تسمه.
- کاهش توان: شتابگیری ضعیف و صدای زوزه زیاد.
توصیه: همیشه از روغن CVTF با تأییدیه دقیق کارخانه سازنده خودرو (مثلاً Nissan NS-2، Toyota TC یا Honda HCF-2) استفاده کنید و زمان تعویض را به دقت رعایت نمایید.
۳. عیبیابی لرزش و شتابگیری ضعیف در CVT
مشکلات CVT معمولاً به صورت لرزش، صدای زوزه یا ناتوانی در شتابگیری مناسب خود را نشان میدهند.
الف) علل لرزش (Shuddering/Jerking)
لرزش گیربکس CVT معمولاً در هنگام شروع حرکت یا در سرعتهای ثابت رخ میدهد و اغلب نشاندهنده مشکلات اصطکاکی است.
- روغن CVTF نامناسب یا کثیف: کثیفی یا تخریب حرارتی روغن باعث کاهش ضریب اصطکاک و لیز خوردن تسمه (Slippage) میشود که خود را به صورت لرزش نشان میدهد. (رایجترین علت)
- مشکل در مبدل گشتاور (Torque Converter): اگرچه CVT ها از مبدل گشتاور سنتی استفاده نمیکنند، اما برخی مدلها دارای کلاچ قفلشوندهای برای بهبود کارایی هستند که خرابی آن باعث لرزش میشود.
- خرابی سیستم هیدرولیک: کاهش فشار روغن به دلیل خرابی پمپ یا گرفتگی فیلترها، باعث عدم فشرده شدن مناسب پولیها و ایجاد لرزش میشود.
ب) علل شتابگیری ضعیف و زوزه (Sluggish Acceleration and Whining Noise)
- کاهش فشار پولیها: اگر پولیها نتوانند به اندازه کافی یکدیگر را فشرده سازند، تسمه لیز میخورد، موتور دور میگیرد اما سرعت افزایش نمییابد (شتابگیری ضعیف). این وضعیت با صدای زوزه بلند (ناله تسمه) همراه است.
- سنسورهای سرعت نامنظم: خرابی سنسورهای سرعت پولیها، باعث میشود واحد کنترل گیربکس (TCU) نتواند نسبت دنده صحیح را در زمان مناسب تنظیم کند.
- خرابی Valve Body/Solenoids: خرابی شیرهای برقی کنترلی که فشار CVTF را هدایت میکنند، مستقیماً بر توانایی گیربکس در تعویض نسبت دنده تأثیر میگذارد.
۴. نگهداری پیشگیرانه در گیربکسهای CVT
بر خلاف تصور رایج، گیربکسهای CVT نسبت به گیربکسهای سنتی نیاز به مراقبت بیشتری دارند.
- سرویس دورهای روغن: زمان تعویض CVTF بسیار حیاتی است. معمولاً توصیه میشود روغن CVT بین 40,000 تا 60,000 کیلومتر تعویض شود. در شرایط رانندگی سخت (ترافیک سنگین، آب و هوای گرم)، این فاصله باید کاهش یابد.
- عدم بکسل کردن: کشیدن بار سنگین (بکسل کردن) فشار زیادی به تسمه و پولیهای CVT وارد میکند و میتواند باعث افزایش دمای روغن و تخریب آن شود.
- رانندگی ملایم: از شتابگیریهای ناگهانی و تهاجمی خودداری کنید، زیرا این کار باعث افزایش فشار و اصطکاک ناگهانی بر تسمه و پولیها میشود.
- تعویض فیلتر: در بسیاری از مدلها، همراه با تعویض روغن، فیلتر روغن گیربکس نیز باید تعویض شود تا از گردش آلودگی و برادههای فلزی در سیستم جلوگیری شود.
نتیجهگیری: گیربکسهای CVT با ارائه کارایی سوخت بالا، آینده سیستمهای انتقال قدرت هستند، اما برای حفظ مزایای آنها، رعایت دقیق نوع روغن (CVTF) و دورههای سرویس حیاتی است. سهلانگاری در نگهداری، بهای سنگینی در قالب لرزش و هزینههای تعمیر CVT به همراه خواهد داشت.
